ATMANATMAVIVEKA
ଆତ୍ମାନାତ୍ମ ବିବେକ

‘ଆତ୍ମାନାତ୍ମବିବେକଃ’ ମୂଳତଃ ମନୁଷ୍ୟର ସବୁଠାରୁ ମୌଳିକ ପ୍ରଶ୍ନ—‘ମୁଁ କିଏ?’ ର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅନୁସନ୍ଧାନ। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ଆତ୍ମା ଓ ଅନାତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଯଥାର୍ଥ ଭେଦକୁ ବିବେକପୂର୍ବକ ବୁଝାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ ।

ଆମେ ସାଧାରଣତଃ ଶରୀର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଙ୍କାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ବସ୍ତୁକୁ ‘ମୁଁ’ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରୁ । କିନ୍ତୁ ଏହି ସମସ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଓ ଜ୍ଞେୟ । ଯିଏ ଏହି ସମସ୍ତକୁ ଜାଣେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାର ସାକ୍ଷୀ, ସେ ହିଁ ନିତ୍ୟ ଚୈତନ୍ୟସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମା । ଏହି ମୌଳିକ ସତ୍ୟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ହିଁ ଗ୍ରନ୍ଥର ପ୍ରଧାନ ପ୍ରୟାସ ।

ଗ୍ରନ୍ଥଟି ଏହା ମଧ୍ୟ ବୁଝାଇଥାଏ ଯେ ଆତ୍ମା ଓ ଅନାତ୍ମାର ଅବିବେକରୁ ଦେହାଭିମାନ ଜନ୍ମ ନିଏ; ଦେହାଭିମାନରୁ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ, କର୍ମ ଓ ପୁନର୍ବାର ଦୁଃଖର ଚକ୍ର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ତେଣୁ ବନ୍ଧନର ମୂଳ କାରଣକୁ ଜାଣି ତାହାର ନିବୃତ୍ତି ନିମନ୍ତେ ଆତ୍ମାନାତ୍ମବିବେକ ଆବଶ୍ୟକ ।

ଏହି ବିବେକ ଶରୀରତ୍ରୟ, ପଞ୍ଚକୋଷ ଓ ଅବସ୍ଥାତ୍ରୟର ବିଚାର ମାଧ୍ୟମରେ ସାଧକଙ୍କୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ସାକ୍ଷୀ ଆତ୍ମା ଆଡକୁ ନେଇଯାଏ।  ଶେଷରେ ଯାହା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ତାହା ହେଉଛି— ଆତ୍ମା ନିତ୍ୟ, ଚୈତନ୍ୟସ୍ୱରୂପ, ଅସଙ୍ଗ ଓ ମୁକ୍ତ; ଅନାତ୍ମା ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଓ ଦୃଶ୍ୟ । ଅତଏବ, ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେବଳ ‘ଆତ୍ମା କ’ଣ’ କହିବା ନୁହେଁ । ଏହା ସାଧକଙ୍କୁ *‘ମୁଁ ଯାହା ନୁହେଁ, ତାହାଠାରୁ ନିଜକୁ ବିବେକପୂର୍ବକ ପୃଥକ୍ କରି, ମୁଁ ଯାହା—ସେହି ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣିବା’*ର ପଥ ଦେଖାଏ । ଏହି ଆତ୍ମବିବେକ ହିଁ ଅଜ୍ଞାନ ନିବୃତ୍ତିର ଦ୍ୱାର ଏବଂ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗର ଏକ ମୌଳିକ ସୋପାନ ।