ପରମାରାଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଏବଂ ଜ୍ଞାନର ଅଧିଷ୍ଠାତା ଗୁରୁଦେବ ଶ୍ରୀ ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କ ଅପାର କରୁଣାରୁ ଆଜି ‘ଜଗନ୍ନାଥ ତଥ୍ୟକୋଷ’ର ପ୍ରଥମ ଖଣ୍ଡ ଲୋକାର୍ପିତ ହୋଇଛି । ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ କେବଳ ଏକ ସାଧାରଣ ପୁସ୍ତକ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଦୀର୍ଘ ବର୍ଷର ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ସାଧନା, ପାଣ୍ଡୁଲିପି ଗବେଷଣା ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଅନୁଶୀଳନର ଏକ ପ୍ରାମାଣିକ ଦସ୍ତାବିଜ୍ ।
ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି — ଶାସ୍ତ୍ରୋଦ୍ଧାରର ମହତ୍ ଲକ୍ଷ୍ୟ ନେଇ ୨୦୧୨ ମସିହାରେ ଓମ୍ ଫାଉଣ୍ଡେସନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବୃହତ୍ ପ୍ରକଳ୍ପର ଶୁଭାରମ୍ଭ କରାଯାଇଥିଲା । ଦୀର୍ଘ ଏକ ଦଶନ୍ଧିରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ସମୟ ଧରି ଚାଲିଥିବା ଏହି ଅକ୍ଳାନ୍ତ ପରିଶ୍ରମର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଲା— ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପୁରାଣମାନଙ୍କରେ ଯେଉଁଭଳି ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେହି ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅବିକଳ ସଂଗ୍ରହ କରି ଆଗାମୀ ପିଢ଼ି ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷିତ କରିବା । ଏହି ଜ୍ଞାନଯଜ୍ଞରେ ଓମ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶ୍ରୀଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତ୍ତି ମଠର ‘ବିଦ୍ୱତ୍ ପରିଷଦ’ ଏବଂ ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ ବୟାକରଣବିତ୍‌ ପ୍ରଫେସର ହରେକୃଷ୍ଣ ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ଭୂମିକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।
‘ଜଗନ୍ନାଥ ତଥ୍ୟକୋଷ’ ଏକ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଆବଶ୍ୟକତା :— ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସମୟରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ଲୋକମୁଖରେ କିମ୍ବା ବିଭିନ୍ନ ଅପ୍ରାମାଣିକ ଲେଖା ମାଧ୍ୟମରେ ଅନେକ ଭ୍ରାନ୍ତ ଧାରଣା ପ୍ରଚାରିତ ହେଉଛି । ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ, ‘ଜଗନ୍ନାଥ ତଥ୍ୟକୋଷ’ (Encyclopedia)ର ପରିକଳ୍ପନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏହା କେବଳ ଭକ୍ତିର ଆବେଗ ନୁହେଁ, ବରଂ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଯୁକ୍ତି ଓ ପ୍ରମାଣ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ । ବିଭିନ୍ନ ପୁରାଣ, ସଂହିତା ଓ ତନ୍ତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ରହିଥିବା ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଏକତ୍ର କରି, ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରାମାଣିକ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ। ଏହା ଜିଜ୍ଞାସୁ ଓ ଗବେଷକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ନିର୍ଭରଯୋଗ୍ୟ ଆଧାର (Reference Book) ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଓ ତଥ୍ୟର ସଂରକ୍ଷଣ ହୋଇପାରିବ।
ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଆଧାର ଭାରତୀୟ ସନାତନ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ଅଷ୍ଟାଦଶ (୧୮) ମହାପୁରାଣର ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି । ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତ (୧୨.୭.୨୩-୨୪) ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ପୁରାଣଗୁଡ଼ିକର କ୍ରମ ନିମ୍ନମତେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ:
ବ୍ରାହ୍ମଂ ପାଦ୍ମଂ ବୈଷ୍ଣବଂ ଚ ଶୈବଂ ଲୈଙ୍ଗଂ ସଗାରୁଡମ୍ ।
ନାରଦୀୟଂ ଭାଗବତଂ ଆଗ୍ନେୟଂ ସ୍କନ୍ଦସଂଜ୍ଞିତମ୍ ॥
ଭବିଷ୍ୟଂ ବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ୍ତଂ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଂ ସବାମନମ୍ ।
ବାରାହଂ ମତ୍ସ୍ୟଂ କୌର୍ମଂ ଚ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡାଖ୍ୟଂ ଇତି ତ୍ରିଷଟ୍ ॥
ଏହାର ଅର୍ଥାତ୍‌, ୧୮ ଗୋଟି ପୁରାଣ ହେଲା: ୧. ବ୍ରହ୍ମ, ୨. ପଦ୍ମ, ୩. ବିଷ୍ଣୁ, ୪. ଶିବ (ବା ବାୟୁ), ୫. ଲିଙ୍ଗ, ୬. ଗରୁଡ, ୭. ନାରଦ, ୮. ଭାଗବତ, ୯. ଅଗ୍ନି, ୧୦. ସ୍କନ୍ଦ (ସର୍ବବୃହତ୍ ଓ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ), ୧୧. ଭବିଷ୍ୟ, ୧୨. ବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ୍ତ, ୧୩. ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ୧୪. ବାମନ, ୧୫. ବରାହ, ୧୬. ମତ୍ସ୍ୟ, ୧୭. କୂର୍ମ ଏବଂ ୧୮. ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରାଣ ।
ପ୍ରଥମ ଖଣ୍ଡରେ ‘ବ୍ରହ୍ମ ପୁରାଣ’ର ଚୟନ କାହିଁକି? ଏହି ତଥ୍ୟକୋଷର ପ୍ରଥମ ଖଣ୍ଡ ଭାବେ ‘ବ୍ରହ୍ମ ପୁରାଣ’କୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯିବାର ଦୃଢ଼ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ କାରଣ ରହିଛି ।
୧. ବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣ (୩.୬.୨୦): “ଅଷ୍ଟାଦଶ ପୁରାଣାନାଂ ପୁରାଣଂ ବ୍ରାହ୍ମଂ ଆଦିମମ୍ ।” ଅର୍ଥାତ୍ ଅଷ୍ଟାଦଶ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମ ପୁରାଣ ହେଉଛି ‘ଆଦି’ ବା ସର୍ବପ୍ରଥମ ।
୨. ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣ (ଅଧ୍ୟାୟ ୫୩): “ବ୍ରାହ୍ମଂ ତୁ ପ୍ରଥମଂ ତତ୍ର ପୁରାଣଂ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତମ୍ ।” ଅର୍ଥାତ୍ ସମସ୍ତ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ପ୍ରଥମ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ ।
୩. ସୃଷ୍ଟି ତତ୍ତ୍ୱ: ଯେହେତୁ ଏହି ପୁରାଣ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ବହନ କରେ ଏବଂ ‘ଆଦି ପୁରାଣ’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ, ତେଣୁ ଆମର ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥାବଳୀର ଆରମ୍ଭ ଏଥିରୁ ହେବା ସର୍ବଥା ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ।